در حكایت است: «مردی هوس باز، زیبارویی را در راه دید. زیبایی دختر سبب شد كه مرد به شدت عاشق و خواهان او شود. چون دختر اظهار علاقه او را شنید، خندید و به او گفت: هم اكنون خواهر من از راه می‏رسد كه بسی زیباتر از من است. مرد بوالهوس، چون سخنان دختر را شنید، وسوسه شد و به راه نگریست،اما كسی را ندید. مرد كه پی به منظور دختر برده بود، از اشتباه خویش پوزش خواست. دختر بر سر او فریاد كشید وگفت: سخنان بیهوده می‏گویی. عاشق راستین، تنها به معشوق خود می‏نگرد و تنها به او می‏اندیشد و دلش از غیر او فارغ است».

برداشت

در این حكایت، تفاوت میان هوس و عشق، كاملاً پیداست. اگر عشق، حقیقی و واقعی باشد، صورت عاشق را، تنها به سوی معشوق می‏گرداند. اما اگر میل قلبی انسان، به شكل هوسی ناپایدار كه از آن به عشق مجازی نیز تعبیر می‏كنند، باشد همواره قبله قلبش در حال تغییر است. مفهوم این روایت كه «ازدواج به انگیزه جمال یا ثروت طرف مقابل، بدون توجه به خُلق و خوی او، ناكامی انسان را در پی دارد»، نیز این است كه زمینه چنین ازدواجی، در حقیقت با یك هوس آغاز می‏شود، نه با عشقی پاك و آسمانی كه پروردگار، از آن به «مودّت و رحمت» تعبیر فرموده است.

اگر رابطه زناشویی براساس عشق حقیقی، یعنی تركیبی از میل شدید و پیروی از عقل بنا نهاده شود، چشم پوشی از غیر همسر، فداكاری، عیب پوشی، خرسندی و ده‏ها بركت دیگر نیز در پی آن خواهد بود. به تعبیر یكی از نویسندگان:

عشق، چنان كه عاشقان حقیقی می‏دانند، گرایش عمیق و كوشش برای فداكاری و خدمت گزاری در راه كسی است كه انسان او را می‏خواهد و از اینكه در راه او فداكاری كند و زحمت بكشد و شب زنده دار باشد، لذت می‏برد.

مولانا نیز درباره عشق خالص «مجنون» به «لیلی»، این گونه سروده است:

ابلهان گفتند مجنون را ز جهل          حسن لیلی نیست چندان، هست سهل

بهتر از وی صدهزاران دلربا     هست همچون ماه اندر شهر ما

گفت صورت كوزه است و حسن، می          می، خدایم می‏دهد از نقش وی

مر شما را سركه داد از كوزه‏اش       تا نباشد عشق اوتان، گوش كش

این حكایت جامی می‏تواند در مقام اشاره به عشق بنده نسبت به پروردگارش نیز باشد؛ چرا كه اگر بنده‏ای عاشق راستین خدا باشد و از طعم شیرین آگاه، دیگر به غیر او نظر نخواهد داشت و به تعبیر حافظ:

شاهین صفت، چو طعمه چشیدم ز دست شاه      كی باشد التفات به صید كبوترم

البته چنین معشوقی غیور است و آنان كه دل در گرو عشق غیر او دارند، در كوی او راهی نخواهند داشت و چه نیكو سروده است حكیم بزرگ، سنایی غزنوی:

با دو قبله در ره توحید نتوان رفت راست      یا رضای دوست باید یا هوای خویشتن

پیام متن:

1. اشاره به تفاوت میان هوس و عشق حقیقی.

2. عاشق راستین، به غیر معشوقش توجه ندارد.